नावात काय आहे ?

पुसद म्हणजे अजिंठा डोंगररांगांच्या प्रदेशात आजच्या यवतमाळ जिल्ह्यातील यवतमाळनंतरचे दुसरे मोठे तालुक्याचे ठिकाण. या गावाच्याच नावावरून परिसरातील टेकड्यांना पुसदच्या टेकड्या म्हणतात. यवतमाळ जिल्हा , चित्रस्त्रोत :गुगल पुसदचा असा प्राचीन इतिहास सध्यातरी अज्ञात आहे. पुसदहुन वाकाटक साम्राज्याच्या सर्वसेन शाखेची राजधानी वत्सगुल्म (आजचे वाशीम) ६० किलोमीटर अंतरावर असल्याने कदाचित याच काळात इतिहासाच्या सुरुवातीच्या शतकात हे गाव वसले असावे. पुसदचे जुने नाव पुष्पावंती असे होते ज्याच्या उत्पत्तीबाबत दोन तर्क आहेत ते असे १) हे नाव पुष्पावंती नामक राणीच्या नावावरून पडले (ही राणी कोणत्या वंशातील होती तेही कोणी जाणत नाही). २) हे नाव तेथून वाहणाऱ्या पुष्पगंगा (आजची पूस नदी) नदीच्या नावावरून पडले. यादव काळात हे शहर एक महत्त्वाचे स्थळ असावे कारण काही दशकांपूर्वीपर्यंत येथे यादवकालीन हेमाडपंती बांधणीची मंदिरे चांगल्या अवस्थेत होती (दुर्दैवाने ती आज मोडकळीस आली आहेत). पुसदचे एक हेमाडपंती मंदिर , चित्रस्त्रोत : श्री रजत मुक्कावार गावाच्या परिसरात यादवकालीन अशी महादेवाच...

मुळात हे नाव आले आहे संस्कृत मधील महादेवाचे नाव शंभू वरून ज्याचा अर्थ होतो स्वयंभू . मराठीत यादव काळात नावामागे सन्मानार्थ जी हा प्रत्यय लावण्याची प्रथा रुजली व शम्भूजी - संभुजी - संभाजी असे नाव पडले . भोसले कुळाचे मूळ कुलदैवत आहे शिखर शिंगणापूर चे शंभू महादेव . या शंभू महादेवाच्या नावावरून शहाजी राजांच्या काकांनी विठोजीराजे भोसल्यांनी त्यांच्या ८ पैकी पहिल्या मुलाचे नाव ठेवले संभाजी . हे संभाजी विठोजी भोसले १६२०-१६२१ दरम्यान दौलताबादला राजमाता जिजाबाईंच्या वडिलांच्या लखुजी जाधवराव यांच्या हातून मारले गेले व जिजाऊ प्रसूत झाल्या ( १६२१ ) म्हणून मुलाचे नाव ठेवले संभाजी . हे संभाजी शहाजी भोसले १६५६-१६५७ च्या दरम्यान कनकगिरीच्या युद्धात अफजलखानाकडून विश्वासघाताने मारले गेले व १६५७ मध्ये सईबाई राणीसाहेबांना पुरंदरावर मूल झाले म्हणून त्याचे नाव ठेवले संभाजी जे पुढे झाले छत्रपती संभाजी महाराज . •••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••••

हो संबंध आहे (आणि नाही पण!). ब्रम्हदेश नावाच्या उगमाबद्दल इतिहासकारांमध्ये भिन्न भिन्न मतप्रवाह दिसून येतात. भारतामध्ये म्यानमार ह्या देशाला ब्रम्हदेश म्हणून ओळखले जाते. अन्यत्र ह्या देशाला बर्मा म्हणून ओळखले जायचे (अजून पण काही देशांत हेच नाव प्रचलित आहे). ब्रम्हदेश नावाचा एक अर्थ असा निघतो की ब्राम्हणांचा प्रदेश (लँड ऑफ ब्राम्हण) दुसरा अर्थ असा पण निघतो की ब्रम्हदेवाचा प्रदेश (लँड ऑफ ब्रम्हा) अनेक भारतीय इतिहासकार जसे की निहार रंजन रे, कालिदास नाग, इ. ह्या मताचे आहेत की ब्रम्हदेश ह्या नावाचा संस्कृत भाषेशी संबंध आहे. रे ह्यांनी त्यांच्या 'ब्राह्मणीकल गॉड्स इन बर्मा' ह्या पुस्तकामध्ये असे नमुद केले आहे की ब्रम्हदेशातील अनेक जागांची नावे ही संस्कृत मधून घेतलेली आहेत. तसेच स्थानिक मोन लोकांच्या शिलालेखांत ब्रम्हदेशातील ब्राम्हण आणि ब्राम्हण संस्कृतीबद्दल उल्लेख केलेला आढळतो असे पण त्यांचे म्हणणे आहे. तसेच महाभारतामध्ये पण आपल्याला बर्माक आणि शर्माक ह्या दोन देशांच्या नावाचा संदर्भ आढळतो. ही दोन्ही नावे म्हणजे ब्रम्हदेश आणि श्याम...

भारतीय संस्कृतीशी जुळणाऱ्या प्रभागांची नावे भारतीयांनी पूर्वी ठेवलेली आहेत . ती म्हणजे श्रीलंका, अरुणाचल प्रदेश, त्रिविष्टप ( तिबेट ), ब्रह्मदेश व चीन . भारतात सर्वात आधी दिवसाची सुरवात ब्रह्म मुहूर्ताची होते. त्यावेळी ज्या प्रभागात सूर्य उगवतो त्यास ब्रह्मदेश म्हटले, इंग्रजांनी ब्रह्मदेशाचा अपभ्रंश बर्मा असा केला. भारतात ज्यावेळी अरुण उगवतो ( अरुण म्हणजे सूर्याचा सारथी, गरुडाचा मोठा भाऊ व जटायू आणि संपातीचा पिता ) त्यावेळी अरुणाचल प्रदेश म्हणजे भारताच्या प्रथम भागात सूर्याचा उदय होतो तो भाग म्हणजे अरुणाचल प्रदेश. ( सूर्योदया आधी अरुण उगवतो.) त्याचप्रमाणे तिबेट ( त्रिविष्टप ) व चीन हे सुद्धा भारतीयांनीच नावे ठेवली आहेत. ( चीनला चिनी लोक QIN किंवा QING असे म्हणतात.

' इचलकरंजी ' हे नाव मला उचलकरंजी सारखे वाटून हसू यायचे. विनोदाचे लक्षणच असे की,अपेक्षे पेक्षा विपरीत अनुभव आला की आपण तिथे हसतो. गावाच्या नावातही अशीच गंमत घडते.कधीच अपेक्षा नव्हती अशी गावाची नावे वाचली वा ऐकली की आपण खुदकन हसतो. अशीच काही गमतीशीर गावाची नावे खाली देतो आहे.ती वाचल्यावर नक्कीच तुमच्या गालावर कळी फुलणार आहे.ही विनोदाची मोठी मेजवानी असणार नाही, पण विरंगुळा म्हणून चणे फुटाणे खायलाही काही हरकत नाही ना ? प्रारंभी जिल्हा देऊन पुढे त्या जिल्ह्यातील गावांची गमतीशीर नवे दिली आहेत.करमणुकी बरोबर माहितीत भर. १)ठाणे :--अननस. २) रायगड:--रामराज, सहान. ३)सिंधुदुर्ग :--आई ,भांडकुली, पुरळ, मागवली. ४)जळगाव :--उंदिरखेडा, वेळ, कका, लंगडा आंबा. ५)धुळे :--लकड्या हनुमान, वारूळ, विसरणे, भांडणे, धाडणे, खट्याळ, कुत्तरखांब, हट्टी, ६)नंदुरबार:-- काठी, वैरी, कात्री, शहाणे, लंगडी भवानी, खोल विहीर,खेकडा. ७)नासिक :--भेलपुरी, रगतपुरी, इगतपुरी. ८)अहमदनगर :--दाढ, कृष्णधवल, खर्डा. ९)पुणे :--नवलाख उंबरे, चादर, घोळ, राहू, अंथूरणें, नाव्ही,राख. १०)सातारा :--शेणवडी, वनवास माची,मढे, आंधळी, अटक, ११)कोल्ह...

🔹बुद्रूक व खुर्द-- काही गावांच्या पुढे खुर्द लिहलं जात तर काही गावांच्या पुढे बुद्रुक. उदा ऐतवडे खुर्द आणि ऐतवडे बुद्रुक. साधारण अशी गावे जुळी असतात. म्हणजे त्या दोन गावांमध्ये जास्त अंतर नसतं. पण वेगवेगळी ओळख निर्माण होण्याइतकं जास्त देखील असतं. यापैकी ज्या गावापुढे बुद्रुक ते गाव मोठ्ठं. बुद्रुक हा बुजुर्ग या फारसी शब्दाचा अपभ्रंश आहे. बुजुर्ग म्हणजे मोठ्ठा किंवा थोरला. तर खुर्द देखील फारसी शब्द आहे. खुर्दचा अर्थ किरकोळ. मुख्य ठिकाणा शेजारी असणारी किरकोळ वस्ती म्हणजे खुर्द. 🔹कसबा व मौजे -पैकी मौजे हा शब्द अरबी आहे. मौजअ अथवा मौझा या अरबी शब्दांवरुन हा शब्द भारतात आला. या शब्दाचा अर्थ गाव असाच होतो. तर दूसरा शब्द कसबा. कसबा हा शब्द उत्तर अमेरिकेतल्या Quasah या शब्दावरुन आला आहे. हे दोन्ही शब्द मुघल आक्रमणासोबत भारतात आले. कसबा या शब्दाचा अर्थ बाजारपेठेचं ठिकाण असा होतो. याचा दूसरा अर्थ मुळ गाव किंवा जूनं गाव असा देखील आहे. http://prahaar.in/%E0%A4%96%E0%A5%81%E0%A4%B0%E0%A5%8D%E0%A4%A6-%E0%A4%86%E0%A4%A3%E0%A4%BF-%E0%A4%AC%E0%A5%81%E0%A4%A6%E0%A5%8D%E0%A4%B0%E0%A5%81%E0%A4%95/amp/ त...